newsletter
 
 
 
 
 














print

Ομιλία Μάρκου Μπόλαρη στη Διπλωματική Ακαδημία

  Ακολουθεί η ομιλία του Υφυπουργού Εξωτερικών Μάρκου Μπόλαρη στη Διπλωματική Ακαδημία:

Θέλω να σας εκφράσω τη χαρά μου για αυτή την πρόσκληση που μου κάνατε.
Πρόσκληση για την οποία χαίρομαι να σας πω έξι σημεία, τα οποία έχουν σχέση και με τις αρμοδιότητες μου αλλά ανοίγουν λίγο το πλαίσιο ιστορικά και γεωγραφικά, και θα απαντήσω σε όποιες ερωτήσεις επιθυμείτε.
 Σαν πρώτο σημείο αναφέρω ότι πριν από τρεις περίπου χιλιάδες χρόνια οι Έλληνες άρχισαν να μορφώνονται και να μεταμορφώνεται  έτσι ένας λαός, ένα έθνος, με μία γλώσσα.
Απήγγειλαν τα εξαιρετικά έπη, δημιουργήματα του λαού με ένα εξαιρετικό εργαλείο, ένα αξεπέραστο εργαλείο την ελληνική γλώσσα και σε ένα από αυτά τα έπη στην Οδύσσεια, ο Όμηρος κάνει ένα μακαρισμό. Κάνει μια διαπίστωση, η οποία έχει μέσα της και ένα μακαρισμό. Λέει, δηλαδή, για τον Οδυσσέα, αφού προτίθεται να περιγράψει στη συνέχεια τη ναυτοσύνη των Ελλήνων, τις περιπέτειες τους, τις διακινδυνεύσεις τους στη θάλασσα για το εμπόριο, τον πολιτισμό, για τις κατακτήσεις και για τους πολέμους, λέει ότι «πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω» .
Ο Όμηρος θεωρεί τον Οδυσσέα ότι είναι σημαντικός και ικανότατος γιατί αξιώθηκε και γύρισε στην πατρίδα, είδε τον «νόστιμον ἦμαρ», την ημέρα της επιστροφής  και βέβαια ότι είναι πάρα πολύ σοφός γιατί  πέτυχε. Έγινε περισσότερο σοφός γιατί είδε πολλών ανθρώπων «ἄστεα » και γνώρισε νοοτροπίες, πολιτισμούς και λαούς.
Θέλω να ξεκινήσω τη σημερινή συζήτηση λέγοντας ότι η Ελληνική πολιτεία,  η Ελληνική δημοκρατία σας επιφυλάσσει αυτόν τον ίδιο μακαρισμό. Σας ετοιμάζει για να γνωρίσετε πολλών ανθρώπων «άστεα» και να δείτε και το «νόον» αυτών των ανθρώπων,  αλλά σας θέλει και πρεσβευτές, όπως ο Οδυσσέας, όπως όλοι οι Έλληνες οι οποίοι πάνω σε ένα ευτελές πλοιάριο, ευτελή ήταν τα πλοία μας την εποχή εκείνη σε σχέση με αυτά που έχουμε σήμερα, αλλά ήταν πολύ μεγαλύτερη η επιδεξιότητα, η τόλμη και η ανδρεία τους για να κυβερνήσουν το πλοίο, να ανοίξουν τα πανιά και να κατακτήσουν το γνωστό κόσμο.
Με αυτόν το μακαρισμό θα ήθελα να σας χαιρετίσω. 
Η προετοιμασία, για να βγείτε στην οικουμένη γνωρίζοντας  ότι καθώς ξεκινάει ο Ελληνισμός έχει διαπιστώσει τι θέλει. Οι απλοί άνθρωποι που συνέταξαν τα Ομηρικά έπη, προτού να τα συγκεντρώσει ο Όμηρος και να έχουμε αυτό το corpus γνώριζαν ποιο ήταν το κέρδος των ταξιδιών, ποιο ήταν το κέρδος των ανοιχτών οριζόντων.
Το δεύτερο σημείο σχετίζεται με το γεγονός ότι καθώς κινηθήκαμε στο χρόνο αλλά μαζέψαμε και εμπειρίες, οι Έλληνες έκαναν κάτι το οποίο είναι ένα μοναδικό λουλούδι, σπάνιο, πολύτιμο, εξαίρετο!
Είναι το λουλούδι που λέγεται σεβασμός στον άνθρωπο και αυτός ο σεβασμός στον άνθρωπο, οδήγησε σε αυτήν εδώ την πόλη (Αθήνα) και ανοίχτηκε στην συνέχεια και στον Ελλαδικό, στον Ελληνικό κόσμο, και οδήγησε στη δημοκρατία, αξεπέραστο γεγονός  υψίστης σημασίας. 
Καθώς κινούμαστε όλοι, όχι μόνο εδώ τοπικά, αλλά κινούμαστε στο παγκοσμιοποιημένο χωριό, στο μικρό παγκοσμιοποιημένο χωριό, και οι αποστάσεις έχουνε ελαχιστοποιηθεί είναι μεγάλη η σημασία να έχουμε επίγνωσή ότι ο άνθρωπος προτάθηκε σαν ευταξία για πρώτη φορά σε αυτόν το χώρο και αυτή η ευταξία του ανθρώπου, το μέτρο που τιμά τον άνθρωπο οδήγησε στη δημοκρατία και είναι αυτό το κράτος του δήμου, η ισχύς του δήμου, η εξουσία του λαού  την οποία πρέπει να υπηρετήσουμε. 
Και είναι εξαιρετικά σημαντικό σε όλες τις γλώσσες του κόσμου, ακούγεται αυτή η ελληνική λέξη, democracy, democrats εμείς λοιπόν έχουμε υποχρέωση, με σεβασμό στη δημοκρατία, στην ελληνική δημοκρατία να κινούμαστε με οδηγό αυτήν, και εντός και εκτός χώρας. 
Γνωρίζοντας ότι η δημοκρατία  είναι σημαντική. 
Θα αναρωτηθεί κανείς, γιατί το επαναλαμβάνω.
 Εδώ δεν έχουμε δημοκρατία; 
Δεν είναι αυτονόητο ότι η Ελλάδα έχει δημοκρατία; 
Θέλω να σας πω ότι κατά τη δική μου ταπεινότατη άποψη η δημοκρατία δεν είναι πολίτευμα επίπεδο, είναι πολίτευμα που έχει κλίμακες. Έχει κλίμακα και καλούμαστε κάθε φορά να αλλάζουμε κλίμακα και επίπεδο. Και να βελτιώνουμε το επίπεδο της δημοκρατίας, βελτιώνοντας το σεβασμό στους ανθρώπους, στους θεσμούς και στη λειτουργία του κράτους. 
Έχει πολύ μεγάλη σημασία να το βλέπουμε αυτό και στη χώρα μας, πραγματικά μπορούμε να έχουμε καλύτερα επίπεδα δημοκρατίας. Βλέπετε γίνεται συζήτηση για σκάνδαλα, τί είναι το σκάνδαλο; 
Είναι παρέκκλιση από τους κανόνες της δημοκρατίας, είναι παρέκκλιση από τους θεσμούς, είναι η κατάβαση σε δυσμενέστερο επίπεδο δημοκρατίας από ότι θα έπρεπε να είμαστε. 
Έχει μεγάλη σημασία να μιλήσουμε σήμερα και να μιλούμε για τη δημοκρατία και να την έχουμε προμετωπίδα οι Έλληνες τη δημοκρατία.
 Διότι βλέπετε, πως όχι μόνο σε κράτη του τρίτου κόσμου αλλά και στην ίδια την  Ευρώπη, εμφανίζονται φαντάσματα, φαντάσματα του παρελθόντος τα οποία μάτωσαν την Ευρώπη, την αιματοκύλησαν. 
Σήμερα βλέπετε ότι  ανοίγουν ξανά τέτοιες συζητήσεις. Κάθε φαινόμενο έχει την ερμηνεία του, για να υπάρχει μια ενίσχυση της ακροδεξιάς και ναζισμού στην καρδιά της Ευρώπης υπάρχουν πολιτικές αιτίες που την προκαλούν. 
Έχει επίσης μεγάλη σημασία να κρατούμε κατά νου ότι και στην καρδιά της Ευρώπης σήμερα υπάρχουν φαντάσματα φρίκης. 
Βλέπετε λέμε, έχασε η ακροδεξιά στη Γαλλία και έχασε η ακροδεξιά στην Αυστρία, αλλά τι ποσοστό πήραν; Αυτά είναι ζητήματα τα οποία εμείς σαν Έλληνες τα κρατάμε στην πρώτη προτεραιότητα της ατζέντας μας, εντός και εκτός χώρας. 
Το τρίτο σημείο, το οποίο σχετίζεται με το προηγούμενο και θα ήθελα να αναφέρω είναι το θέμα της θεσμικής λειτουργίας του κράτους. 
Ξέρετε ένα από τα ζητήματα τα οποία συζητούμε κάθε φορά είναι τί κάνουν οι Έλληνες στην Ελλάδα και πως συμπεριφέρονται στο εξωτερικό, στην Γερμανία, στην Αμερική, στην Γαλλία. 
Λέμε εκεί τους σέβονται τους θεσμούς, είναι πειθήνιοι οι πολίτες. 
Στην Ελλάδα; 
Υπάρχει ένα πρόβλημα που έχει σχέση με το πόσο σεβόμαστε τη θεσμική λειτουργία, πόσο σεβόμαστε το σύνταγμα, τους νόμους και αυτό είναι ένα πολυεπίπεδο πρόβλημα. 
Εάν ένας βουλευτής δέχεται να πάρει την κλίση της παράβασης του κόκκινου και να παρέμβει στην αστυνομία για να τη σβήσει, εάν ένας τελωνειακός κλείσει το μάτι για να περάσει ο άλλος από τα σύνορα, εάν ο τροχαίος χαριστεί, αν ο εφοριακός συναλλαχτεί, έχουμε ένα πρόβλημα θεσμικής λειτουργίας. 
Αναφέρθηκα επίτηδες σε παραδείγματα αιρετών και μονίμων λειτουργών του κράτους, γιατί όταν εμείς στέλνουμε λάθος μηνύματα τα μηνύματα αυτά προσλαμβάνονται από τον πολίτη, ο οποίος μετά θα σου πει, αφού ο βουλευτής το έκανε αυτό και αφού ο εφοριακός έκανε εκείνο, και η πολεοδομία έκανε το άλλο, και αφού  η τροχαία κάνει εκείνο, και μετά τί κάνουμε; 
Καταρρέει η θεσμική λειτουργία του κράτους. Στο τέλος, δηλαδή, ακυρώνεται η δημοκρατία. Και έχουμε ένα κράτος αναποτελεσματικό. 
Καθώς εσείς αναλαμβάνεται σε ένα πάρα πολύ κρίσιμο πόστο την εκπροσώπησητης χώρας προς τα έξω έχει σημασία να ξέρετε. Εγώ πιστεύω ότι η Ελλάδα δεν θα είχε περάσει αυτή την κρίση με τόση ένταση που την πέρασε αν λειτουργούσαμε θεσμικά. 
Αν ο καθένας στο πόστο του σεβόταν και λειτουργούσε θεσμικά, γιατί όπως είδατε δεν διστάζω να σας το πω, είχαμε περιπτώσεις υπουργών σε κρισιμότατα υπουργεία, οι οποίοι δεν δίστασαν να συναλλαχθούν ακόμα και σε ζητήματα εθνικής άμυνας. 
Το λέω αυτό, επειδή ευτυχώς ή δυστυχώς είχα την ιστορική πρόκληση να προεδρεύσω στην επιτροπή που χειρίστηκε την υπόθεση των υποβρυχίων στη Βουλή. Και είδα την ένταση του, γιατί πολλές φορές λέμε «να πήρε μίζα από του Γερμανούς πήρε έτσι κ.τ.λ.»
Είναι ο ιδρώτας και το αίμα του Έλληνα εργαζόμενου, του Έλληνα πολίτη και σκεφτείτε το, τι αξιοπρέπεια και τι αξιοπιστία και τι σεβασμό μπορεί να δείξουν σε ένα κράτος του οποίου ο υπουργός ή ο αρχηγός ή ο διπλωμάτης συναλλάσσονται. 
Ποια σοβαρότητα μπορούν να μας δώσουν; 
Για αυτό κλείνω ως τρίτο σημείο τη θεσμική λειτουργία στο κράτος, σεβασμός στο δημόσιο χρήμα, το οποίο δημόσιο χρήμα είναι ο ιδρώτας και το αίμα του Έλληνα και έχει πολύ μεγάλη σημασία.
Και τώρα θα κάνω μια ιστορική αναδρομή και ένα άνοιγμα γεωγραφικό. 
Οι Έλληνες από τα χίλια χρόνια μέχρι σήμερα είχαν μια λειτουργία πολύκεντρη έχει μεγάλη σημασία αυτό, θα το δείτε στη συνέχεια. Δηλαδή, πάμε στην κλασική Ελλάδα, έχουμε έναν κρίσιμο πόλο, που είναι η Αθήνα, αλλά έχουμε απέναντι έναν άλλο πόλο που είναι η Σπάρτη και την ίδια στιγμή το Άργος.
Όλα αυτά τα περιγράφει ο Θουκυδίδης εξαιρετικά. Και μετά ανεβαίνει η Θήβα, η Κόρινθος και την ίδια στιγμή η Έφεσος, η Μίλητος και πάνω τα Άνδειρα και τα Στάγειρα που γεννούν σοφούς και απέναντι οι Συρακούσες και οι άλλες πόλεις, η Σικελία και η Μεγάλη Ελλάδα.  Και την ίδια στιγμή το Βυζάντιο αλλά και η Κριμαία. Δείτε άνοιγμα.
Ποιο ήταν το κέντρο; Ο καθένας για την πόλη του είχε επίγνωση ότι είναι ένα κέντρο της Ελλάδας.
 Δεν θα υπήρχε ποτέ Πλάτωνας και Σωκράτης αν δεν είχαμε τους προσωκρατικούς, που κυρίως ήταν Ίωνες και αξεπέραστοι, και την ίδια στιγμή δεν θα είχαμε τη συνέχεια, αν δεν ήταν η Μεγάλη Ελλάδα και η Σικελία.
Άρα ήταν ένα πολύκεντρο και μέσα από αυτό το πολύκεντρο, υπήρχαν διαφορές απόψεων, διαφορές φιλοσοφίας, διαφορετικές προτάσεις που όλες μαζί κάνουν αυτό που είπαμε πιο μπροστά, αυτό το μεγάλο λουλούδι που άνθισε. Πρόκειται λοιπόν για ένα μπουκέτο, μια ποικιλία με πανέμορφα λουλούδια και είναι αξεπέραστα μέχρι σήμερα.
Δέστε τη συνέχεια τώρα, πάμε στους ελληνιστικούς χρόνους,  μεσολάβησε ο Μέγας Αλέξανδρος και η Αλεξάνδρεια που αποτελεί ένα μεγάλο κέντρο του ελληνισμού και συγκροτείται η βιβλιοθήκη εκεί και μαζεύει τη σοφία. 
Δίπλα στην Αλεξάνδρεια, η Πέργαμος, άλλο εξαιρετικό κέντρο, απέναντι της  η Αντιόχεια και άλλες πόλεις, να μη χάνω περισσότερο χρόνο πάνω σε αυτό. Μα δεν γίνεται το ίδιο στη συνέχεια όταν η αυτοκρατορία εξελληνίζεται και έχουμε την ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία; 
Την είπαν στη συνέχεια, αλλά πολύ αργά, (στα 1700 π.Χ. περίπου ) Βυζαντινή αυτοκρατορία. Οι δικοί μας ποτέ δεν είπαν Βυζάντιο. Ποτέ κανείς δεν είπε είμαι Βυζαντινός, Ρωμιοσύνη ήταν. 
Ας δούμε πάλι τα κέντρα. Ποια είναι τα κέντρα της αυτοκρατορίας; Κωνσταντινούπολη, Νίκαια, Τραπεζούντα, Θεσσαλονίκη, μπαίνει στην ιστορία η μικρή Θεσσαλονίκη σαν ισχυρή πόλη, το Μπάρι, το Δυρράχιο, και ξανά η Αλεξάνδρεια, η Αντιόχεια, Δαμασκός, πολύκεντρο πάλι.
 
Θα μου πείτε «δεν έχει προβάδισμα η Κωνσταντινούπολη;», έχει. 
Αλλά αν δείτε ποιες προσωπικότητες πάνε στην Κωνσταντινούπολη θα δείτε ότι βγαίνουν μέσα από ένα πολύκεντρο, μία από τις πιο γνωστές προσωπικότητες ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος ήταν από την Αντιόχεια, και συνεχίζουμε. Αν θα δείτε και τους βασιλείς ο Λέων ο Γ’ ο Ίσαυρος από τη Σαυρία, o Βασίλειος ο Α’ ο Μακεδών. Δηλαδή μέσα από αυτό το πολύκεντρο συγκεντρώνονται δυνάμεις. 
Τα χρόνια της οθωμανικής αυτοκρατορίας, δύσκολα χρόνια αλλά πάλι πολύκεντρο, σκεφτείτε τις εκδόσεις που έχουμε σε αυτά τα ιστορικά χρόνια. 
Έχουμε εκδόσεις της Βενετίας, οι οποίες εκδόσεις της Βενετίας δεν γίνονται για τους Βενετσιάνους κυκλοφορούν και τις έχουμε όλοι, όλη η Ελλάδα, όλα τα μοναστήρια, όλες οι σχολές, παντού. Έχουμε επίσης  εκδόσεις της Λειψίας, της Βιέννης, της Οδησσού, της Μόσχας, της Αλεξάνδρειας, έχουμε ισχυρό κέντρο τα Ιεροσόλυμα. Ενώ υπάρχει η πίεση μέσα στον οθωμανικό χώρο, γύρω γύρω, εγκαθίστανται οι Έλληνες,  στήνουν κέντρα και αυτά τα κέντρα που είναι κέντρα πολιτισμού, γλώσσας, φιλοσοφίας, θεολογίας, μέσα από αυτή τη διαδικασία  του πολύκεντρου, κρατούν τον ελληνισμό.
Επίσης τα κέντρα στην Ελλάδα είναι κέντρα που λειτουργούν εκκλησιαστικά, ας πούμε αναλαμβάνει η εκκλησία να αρχεύει, έρχονται από έξω ισχυρές δυνάμεις να κρατήσουν τον κόσμο. 
Κλείνοντας, σήμερα τί γίνεται; 
Σας είπα όλα αυτά διότι υπάρχει μια άποψη ότι το κέντρο του πολιτισμού είναι η Αθήνα. Και έλεγα προχθές σε κάποιους βουλευτές ότι δεν το αμφισβητώ εγώ αυτό. 
Αλλά βάζω ερωτήσεις για να συνεννοηθούμε. Οι πιο μορφωμένοι Έλληνες που είναι σήμερα; Στην Αθήνα ή στην Νέα Υόρκη. Εμείς που στέλνουμε τα παιδιά μας για να κάνουνε διδακτορικά, για να έχουμε το καλύτερο επίπεδο μόρφωσης; 
Στην Αθήνα ή στην Βοστώνη; Οι πιο πλούσιοι Έλληνες που είναι στην Αθήνα ή στο Λονδίνο;  Οι πιο μεγάλοι Έλληνες επιχειρηματίες που είναι στην Αθήνα ή στο Σικάγο; Γιατί το λέω αυτό; Το λέω γιατί το πολύκεντρο ισχύει. Και έχουμε ισχυρά κέντρα ελληνισμού σήμερα στο παγκόσμιο χωριό, με ισχυρές ενσωματώσεις των Ελλήνων. Δηλαδή το Σικάγο έχει τριακόσιες χιλιάδες Έλληνες. 
Και έκαναν κάτι εκπληκτικό πριν δύο τρία προηγούμενα χρόνια, νέα παιδιά όπως εσείς, δικηγόροι, ανέβασαν στην αίθουσα του Ανωτάτου δικαστηρίου με άδεια, στο Ιλλινόις την απολογία του Σωκράτη. Θεατροποιημένη, στη συνέχεια τη μετέφεραν σε αίθουσες θεατρικές. 
Σκεφτείτε το συντονισμό, σκεφτείτε το πλεονέκτημα, το προτέρημα της κοινότητας η οποία έχει επίγνωση ότι πρέπει να αναχθεί, γιατί ξέρετε η κοινότητα του Σικάγο των τριακοσίων χιλιάδων ανθρώπων  έγινε από ένα σύνολο μικρών σωματείων. Κάθε χωριό της Πελοποννήσου, κάθε χωριό από τα νησιά ή από τη Στερεά Ελλάδα έκανε το δικό του σύλλογο.
Είμαστε σε μία κίνηση, εκεί τώρα υπάρχουν παιδιά που είναι τρίτης, τέταρτης γενιάς τα οποία ξέρουν την ελληνική τους καταγωγή και είναι περήφανοι για αυτήν, αλλά είναι βαλκάνιοι πολίτες, είναι ένδημοι στο Σικάγο, είναι Greek origin, αλλά είναι Αμερικάνοι πολίτες.
 Και έχει σημασία αν εμείς έχουμε μάτια να τους δούμε ή θέλουμε να πούμε σε αυτούς τους ανθρώπους ότι εμείς θα κάνουμε κουμάντο από την Αθήνα και θα τους περάσουμε γραμμή, αντί να τους σεβαστούμε.
Λοιπόν, θέλω δηλαδή να πω ότι αυτό το πολύκεντρο είναι πολύ μεγάλο. Έτσι το αντιλήφθηκαν οι Έλληνες στην αρχαιότητα και έτσι λειτούργησαν τρεις χιλιάδες χρόνια πριν. Εάν λοιπόν τους σεβαστούμε και καταλάβουμε ότι έτσι λειτουργούμε, ότι έχουμε κέντρο ελληνισμού στη Μελβούρνη, ότι δεν έχουμε αποδήμους αλλά έχουμε κέντρο ελληνισμού, αυτοί όλοι εκεί είναι μια ισχυρή συσσωμάτωση, η οποία με τους επιστήμονες που έχει, με τους επιχειρηματίες που έχει, είναι εν τοις πράγμασι κέντρο ελληνισμού, άσχετα αν κάποιες φορές δεν το καταλαβαίνουν γιατί δεν τους βοηθάμε και εμείς. 
Αυτό το πολύκεντρο με τα μεγάλα ισχυρά κέντρα αλλά και τα μικρότερα, γιατί πάντοτε δεν είχαμε για παράδειγμα μόνο τη Συρακούσα είχαμε και άλλες πόλεις μικρότερες, και στην Κριμαία το ίδιο και στην Νέα Υόρκη σήμερα έχει δίπλα ένα σωρό μικρά κέντρα και στην Αυστραλία το ίδιο, αποτελεί ένα δίκτυο.
 Τι λένε σήμερα οι Αμερικάνοι, οι θεωρίες τους; Ποιο είναι το πιο κρίσιμο εργαλείο για να δει κανείς τον κόσμο; Τα δίκτυα. Δίκτυο για τις επιστήμες, δίκτυο για την επιχειρηματικότητα, δίκτυο για το εμπόριο, δίκτυο για τον πολιτισμό. 
 
       Εμείς με αυτήν την απλοχωριά του ελληνισμού στο παγκόσμιο χωριό, ξέρετε όταν λέω ελληνισμό εννοώ και τον Ελλαδικό και τον Κυπριακό έχουμε ένα από τα πολυτελέστερα δίκτυα στον κόσμο. Αν προσθέσετε ότι αυτό το δίκτυο εκεί που είναι αδύναμο υπάρχει και το δίκτυο τις πιο πολλές φορές που ταυτίζεται και άλλες φορές δεν αλληλοκαλύπτεται. Είναι το δίκτυο που έχει την οικουμενικότητα της ορθόδοξης εκκλησίας. 
Αν λοιπόν δει κανείς αυτά τα δίκτυα καταλαβαίνει ότι χρειάζεται να έχουμε μια στρατηγική για να μπορούμε να πουλάμε το εμπόρευμα που θέλουμε  στο παγκόσμιο χωριό.  
Τα νησιά Φίτζι είναι κάπου στον Ειρηνικό Ωκεανό,  έχουν Ορθόδοξη εκκλησία.
Το αναφέρω ως  παράδειγμα για να δούμε ότι μέσα στο χάος του ειρηνικού ποιος θα περίμενε ότι εκεί θα είχε αναφορά. 
Εμείς, στον ιστορικό χρόνο και χώρο, είμαστε μια, με σύγχρονους όρους, πυρηνική δύναμη πολιτισμού. Μία δύναμη η οποία έχει αναφορές στους Μινωίτες, στην Κνωσό, στην Φαιστό και φτάνει μέχρι  Σεφέρη,  Ελύτη,  Θεοδωράκη, Τσόκλη του σήμερα.
Θα μου πει κανείς μήπως είναι καυχησιολογία τα περί πυρηνικής δύναμης του πολιτισμού; 
Εγώ θέλω να σας πω ότι δεν μου αρέσει ποτέ να καυχώμαι  αδίκως.  Αλλά αν κανείς δει τον σεβασμό με τον οποίο αντιμετωπίζει ο χώρος του πολιτισμού την ιστορική διαχρονία του δικού μας πολιτισμού και τις αναφορές συνεχώς σε αυτή την παρουσία των Ελλήνων και των Ρωμιών μέχρι σήμερα, καταλαβαίνει ότι πραγματικά υπάρχει μια εξαιρετικά μεγάλη δύναμη στο χώρο του πολιτισμού. Αυτή η δύναμη είναι όλο αυτό το οποίο σας λένε στα σχολεία, η softpower. 
Αυτή η softpower μπορεί όταν τη διαχειριστούμε σωστά να μας ανοίξει πόρτες για να πάμε παραπέρα και στα καυτά ζητήματα, τα οποία ζητήματα εξωτερικής πολιτικής είναι τα σκληρά ζητήματα που επικρατούν στην καθημερινή ζωή των διπλωματών είτε είναι αγωγός, είτε είναι ενέργεια, είτε είναι σύνορα, είτε είναι συμφωνίες, είτε είναι εμπλοκές είτε είτε …
Η στρατηγική του ανοίγματος στην οικουμένη με τις δυνάμεις του πολιτισμού, της φιλοσοφίας, της ιστορίας, της ορθοδοξίας, και η αξιοποίηση των δικτύων, μας δημιουργεί τις καλύτερες προϋποθέσεις για να διαχειριστούμε και τα άλλα τα οποία είναι ο σκληρός πυρήνας της εξωτερικής πολιτικής. Μπορούμε να προετοιμάζουμε και να συνεχίζουμε. Γι’ αυτό ένας καθηγητής σε σχέση με αυτή την απλοχωριά του ελληνισμού, της ρωμιοσύνης της, της ορθοδοξίας θα έλεγε ότι, να σκέφτεσαι πάντοτε ότι η Ελλάδα δεν είναι απλά τόπος αλλά είναι πάντοτε και τρόπος. 
Τρόπος για να ζεις. Τρόπος για να νοηματοδοτείς στη ζωή, έτσι ώστε η ζωή να γίνεται βίωμα.
Στη διάθεση σας για ερωτήσεις και παρατηρήσεις. 
-Πολύ ευχάριστη η ομιλία σας. Έχω κάποιες παρατηρήσεις που πρέπει να σας απευθύνω. Πρόσφατα επισκεφθήκατε το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων και τον Μακαριότατο και του είχατε δηλώσει την πρόθεση του Υπουργείου να συντρέξει για την ανακαίνιση της Μονής του Τιμίου Σταυρού και του Σπηλαίου της Βηθλεέμ.
Η ερώτηση μου έγκειται στο αν θεωρούμε ότι όντως θα μπορέσουμε πλέον, χρησιμοποιώντας ως ένα βαθμό και τη θρησκευτική Διπλωματία, να μπορέσουμε να επηρεάσουμε με την καλή έννοια, να καλλιεργήσουμε τις σχέσεις με κάποια κράτη ως προς το θετικότερο και ποια κράτη θα μπορούσε να είναι αυτά, θα ήθελα να ξέρω και η δεύτερη ερώτηση έχει να κάνει σχετικά με αυτό που είπατε με τους Έλληνες ομογενείς στο Σικάγο. Υπάρχει πιο πρακτικός τρόπος ώστε να μπορέσουμε, είδαμε ας πούμε πρόσφατα στις ενδιάμεσες εκλογές ότι εξελέγη και ένας βουλευτής, ελληνικής καταγωγής στο Νιου Χάμσαϊρ, υπάρχει μια τέτοια κινητικότητα.
Υπάρχει κάποιος τρόπος στον Τομέα των αρμοδιοτήτων σας, να καλλιεργήσουμε εκ νέου στενούς δεσμούς ή είναι κάπως χαμένο παιχνίδι και υπάρχει μόνο από πρωτοβουλίες στον ιδιωτικό τομέα; Και τέλος θα ήθελα να κάνω μια ερώτηση για το ζήτημα του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας. Θα ήθελα να ξέρω κατά πόσο μπορούμε και σε τι βαθμό μπορούμε να καλλιεργήσουμε κάποιες επαφές σε πολιτιστικό επίπεδο και μάλιστα και με άλλες χώρες πλην της Αιγύπτου προκειμένου να διαφυλάξουμε κάποια συμφέροντα μας που κάποιες φορές έχουν θιγεί.
-Στις συζητήσεις που είχαμε με τον Πατριάρχη Ιεροσολύμων, ήταν μαζί και ο Γενικός Πρόξενος της χώρας, ένας εξαίρετος διπλωμάτης , ο κ. Σοφιανόπουλος. 
Οι αναλύσεις τις οποίες έκανε ο Πατριάρχης ήταν τέτοιου διπλωματικού επιπέδου ώστε ανέφερα ότι πρέπει να τις καταγράψουμε στα διπλωματικά βιβλία. 
Γνωρίζετε  ότι εκεί υπάρχει ένα Status Quo. Δεν μπορείτε να φανταστείτε για τι σύνθετη κατάσταση μιλάμε. Σε μια εκκλησία είδα μια σκάλα. Αυτή τι είναι; Status Quo είναι η σκάλα. Τι σημαίνει αυτό; 
Το χώρο τον οποίο καθαρίζεις εσύ είναι δικός σου. Αν τον εγκαταλείψεις και δεν τον καθαρίζεις κινδυνεύεις να στον πάρουν άλλοι. Να βάλουν μια άλλη σκάλα και να τον πάρουν. Η σκάλα λοιπόν είναι μια υπενθύμιση ότι εδώ ο χώρος είναι δικός μου. 
Είναι μια πολυσύνθετη κατάσταση πραγματικά και όποιος υπηρετεί στα Ιεροσόλυμα κάνει μαθήματα ανωτάτης Διπλωματίας γιατί κάθε μέρα με τα Ιεροσόλυμα ασχολούνται η Washington, η Μόσχα, το Τελ Αβίβ, ασχολούνται όλοι οι Άραβες λόγω της Παλαιστινιακής αρχής και βέβαια το Βατικανό, η Αγγλία, η Ιταλία, η Γερμανία, άπαντες. Υπερασπιζόμενοι ο καθένας το StatusQuo.
Ξέχασα να αναφερθώ στους Αρμένιους, στους Αιγύπτιους για τους Κόπτες. Στην Αίγυπτο του Κόπτες τους σφάζουν σαν τα αρνιά αλλά η Αιγυπτιακή κυβέρνηση παρεμβαίνει κάθε μέρα και στηρίζει τους Κόπτες στα Ιεροσόλυμα για να κρατήσουν StatusQuo. Στους Αιθίοπες που έχουν δικές τους αξιώσεις. Μέσα σε όλα αυτά τον πρώτο λόγο, σαν επικεφαλής όλης αυτής της πολυφωνίας των Χριστιανών, τον έχει ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων.
Και έχει σημασία αν θέλουμε να είμαστε σε ένα σημείο το οποίο είναι ένας από τους ομφαλούς της γης, δηλαδή την Παρασκευή ο κόσμος για να χαιρετίσει στον Πανάγιο Τάφο και στη Βηθλεέμ περίμεναν ώρες στη σειρά. Αποτελεί σημείο αναφοράς.
Μας ενδιαφέρει ότι μια χούφτα εκεί Αγιοταφίτες έχουν τον πρώτο ρόλο και ότι σε 300 προσκυνήματα αυτή τη στιγμή στα Ιεροσόλυμα κυματίζει η ελληνική σημαία, την οποία έβαλε ο Πατριάρχης Βενέδικτος την δεκαετία του ’50;
Σε όλα τα προσκυνήματα έχει κρεμάσει ελληνική σημαία και περπατά κανείς μέσα στα Ιεροσόλυμα και λέει «Τι είναι εδώ; Ελλάδα είναι;».  Πιο πολλές σημαίες από την Αθήνα έχει. Γιατί όπου υπάρχει ελληνική εκκλησιά, ελληνικό μοναστήρι, ελληνικό κτίριο, όχι απλά ελληνικό, το Πατριαρχείο, ο Βενέδικτος έχει βάλει ελληνικές σημαίες.
Μας ενδιαφέρει; Είναι κρίσιμο για μας; Είναι κρίσιμο ότι προΐσταται στις συνάξεις ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων και συνομιλεί κάθε μέρα με τον Παπικό Επίσκοπο.
Ο Πατριάρχης, θα ήθελα να σας πω ότι ανέφερε ότι δε θα μπορούσαν να κάνουμε την ανακαίνιση στο κουβούκλιο του Παναγίου Τάφου, αν δεν παρέμβαινε τρεις φορές ο Έλληνας Πρωθυπουργός.  Ανέφερε ότι είναι ευγνώμονες με το να ανακατασκευαστεί, να επισκευαστεί και να επιδιορθωθεί το κουβούκλιο και να αποδειχθεί η ιστορικότητα, Μεγ. Κων/νος και Αγία Ελένη.
Δεν είχαν ιστορικές αποδείξεις, τώρα βγήκαν. Από την παρέμβαση που έγινε με πρωτοβουλία του Πατριάρχη και του Πολυτεχνείου και τους αρχαιολόγους. Σκεφτείτε τώρα ότι με αφορμή αυτή την παρέμβαση, το NationalGeographic το προβάλλει στο περιοδικό του, στις ιστοσελίδες του με video και είναι αναρτημένα παντού και έτσι φαίνεται η παρέμβαση της Ελλάδος
Σκεφτείτε ποια είναι η ισχύς και πόσοι Άραβες σε όλο τον κόσμο ασχολήθηκαν με αυτή την παρέμβαση της Ελλάδος, η οποία από πλευράς οικονομικής είναι απειροελάχιστη, σε σχέση με τη διαφήμιση που μας έγινε.
Γιατί δεν έγινε διαφήμιση, δεν κάναμε μια καταχώριση διαφήμισης αλλά κάναμε μια πρωτοβουλία την οποία την πήρε το περιοδικό, την υιοθέτησε και την πρόβαλε παντού.
Τώρα είπατε για το Σικάγο, για τους ομογενείς κτλ. 
Κοιτάξτε, η Ελλάδα είχε κολλήσει τα προηγούμενα 30 χρόνια, ένα σχέδιο για το Συμβούλιο του Απόδημου Ελληνισμού. Ήταν μια πάρα πολύ καλή προσπάθεια, αλλά έχει καθίσει τώρα η προσπάθεια αυτή γιατί χρειάζεται βελτιώσεις.
Έκανα μια αναφορά προηγουμένως και έγινε εσκεμμένα. Είπα ότι αυτοί οι άνθρωποι εκεί δεν είναι απόδημοι. Είναι Έλληνες.
Απόδημος είναι αυτός  που έφυγε από εδώ και πιθανόν να έχει στο μυαλό του να γυρίσει αλλά όταν είναι 4ης γενιάς δεν είναι απόδημος. Όπως δεν θεωρούσαν οι Φωκαείς αυτούς που πήγαν και έχτισαν τη Μασσαλία ότι είναι απόδημοι. 
Έλεγαν είναι δικοί μας, αλλά δεν είναι απόδημοι, Μασσαλιώτες είναι.
Αυτή είναι η νοοτροπία. Αν λοιπόν εγκαινιάσουμε μια τέτοια νοοτροπία και ξέρουμε ότι αυτοί που έφυγαν από εδώ, σήμερα είναι Έλληνες στην Αμερική και ότι αυτοί είναι ένα κέντρο εκεί. 
Αναφέρω αυτό ως παράδειγμα, θα μπορούσα να πω άλλα τριάντα.
Είναι μια άλλη συσσωμάτωση Ελλήνων, ελληνικής καταγωγής, οι οποίοι επειδή σπουδάζουν στα αμερικάνικα σχολεία και Πανεπιστήμια καταλαβαίνουν πόσο ισχυρή είναι η καταγωγή τους και για αυτό πόσο περήφανοι μπορούν να είναι για αυτήν. Αυτό όμως θέλει ένα άλλο τρόπο προσέγγισης. Δηλαδή δεν πάμε πουθενά να κουνάμε το δάκτυλο όπως κάνουν κάποιοι.
Έτυχε σε ένα ταξίδι πριν 10 χρόνια, να έχω συνάντηση με μια πρόξενο, η οποία είχε  λάθος τρόπο προσέγγισης.  Της επισήμανα ότι είμαστε Ελλάδα, είμαστε κράτος.
Ήταν σε ένα μέρος που της τόνισα ότι αυτή η κοινότητα εδώ, είναι 15 χρόνια πιο παλιά από το θεσμό που υπηρετείτε εσείς. Είναι μια κοινότητα που είναι από τους κλασσικούς χρόνους. Και εμείς ακόμα δεν κλείσαμε 200 χρόνια σαν θεσμός. Γιατί δεν μπορείς να πεις εμείς είμαστε Ελλάδα και ο άλλος τότε τι είναι;
Και εγώ δεν είμαι Ελλάδα; Και κρατάω χωρίς κράτος μια κοινότητα που έχει 300.000 κόσμο από κάτω; Εδώ θέλουμε λοιπόν ένα σχέδιο. 
Τρία ταξίδια έχω κάνει σε αυτούς τους δυο μήνες. Κωνσταντινούπολη, Κύπρο και Ιεροσόλυμα. Η πρόταση που έχουμε κάνει είναι ότι πρέπει να συντονιστούμε για να αξιοποιήσουμε τα δίκτυα. Αυτή ήταν η συζήτηση. Βέβαια όπως καταλαβαίνετε το δίκτυο μπορείς να το χρησιμοποιείς και περιπτωσιολογικά, μπορείς να το χρησιμοποιείς εμβαλωματικά, πυροσβεστικά, μπορείς να το χρησιμοποιείς εις δόξαν των δημοσίων σχέσεων των Υπουργών αλλά μετά χάνεται η πολιτική. Η Πολιτική με κεφαλαίο.
Εμείς έχει σημασία σαν χώρα, σαν κράτος, σαν Υπουργείο να έχουμε πολιτική και η παρέμβαση που θα κάνουμε πάνω στο δίκτυο, σε όλο το δίκτυο, να είναι παρέμβαση πολιτικής, η οποία αναδεικνύει Πολιτισμό, τέχνες, φιλοσοφία, θεολογία. 
Θέλουμε πολιτική και μετά στρατηγική, για να κάνουμε εφαρμογή.
Να ξέρετε ότι δίπλα μας υπάρχουν και άλλα δίκτυα τα οποία είναι έτοιμα να συνεργαστούν μαζί μας. Σε αυτή τη βάση κουβέντιασα με το κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο, μπορούν να συνεργαστούν. Συζήτησα με το Εθνικό Συμβούλιο των Αρμενίων, που είναι έτοιμοι να συνεργαστούν. Συζήτησα επίσης με τους Κόπτες. 
Αυτά όλα τα δίκτυα αν έχουμε στρατηγική, μπορούμε να κάνουμε εφαρμογές και να διακλαδίζουμε πολιτικές δικές μας και να προσαρμόζονται πάνω στα δίκτυα των συνεργειών. Ευχαριστώ.
-Μιλήσατε για την ιστορική συνέχεια, αναφερθήκατε στον Ελληνισμό και αναφορά κάνατε στο πολύκεντρο και στα δίκτυα.
 Όλα σας τα σημεία τα διατρέχει και ένα άλλο στοιχείο, βασικό συστατικό όλων αυτών είναι η ελληνική γλώσσα ακροθιγώς αναφερθήκατε και σε αυτό. 
Λέμε για την ελληνική γλώσσα και πως είμαστε όλοι υπερήφανοι. 
Είναι πολύ πλούσια με τα βασικά στοιχεία που διαθέτει όπως η διαχρονία της. Είναι η μόνη γλώσσα μαζί με την κινεζική η οποία μιλιέται τέσσερις χιλιάδες χρόνια με όποιες αλλαγές έγιναν. Μέσω αυτής διαδόθηκαν πολύ σπουδαία έργα είτε ιστορικά, όπως ο Θουκυδίδης, τα ομηρικά έπη στα οποία αναφερθήκατε, επίσης η χριστιανική πίστη, η φιλοσοφία, η χριστιανική πίστη αργότερα.  Επίσης στο τέλος ήταν η linguafranca της εποχής για εξακόσια περίπου χρόνια και στη συνέχεια κατά το διαφωτισμό και την αναγέννηση πολλοί και καλλιτέχνες και επιστήμονες προσέφυγαν σε αυτή, για να αποδώσουν σύνθετες έννοιες, γιατί πέραν του πλούτου που έχει, έχει και αυτήν τη δύναμη. 
-Θέλω να σας ρωτήσω πιστεύεται ότι τα τελευταία πενήντα χρόνια, ίσως και λιγότερο, έχουμε φερθεί καλά εμείς ως Έλληνες και με όποιες αποφάσεις υπήρχαν σε πολιτικό επίπεδο, στην ελληνική γλώσσα; Η οποία είναι πολύ σημαντική και για όποια στρατηγική έχουμε να αναπτύξουμε στο μέλλον, και για τα δίκτυα, για να είμαστε πάντα σε επαφή με τον ελληνισμό, έξω δηλαδή από τον Ελλαδικό χώρο και γενικότερα ποια είναι η άποψή σας κυρίως ως προς την ελληνική γλώσσα και ποιές προοπτικές υπάρχουν, ίσως και για τη βελτίωσή της;
- Ανέφερα προηγουμένως ότι η γλώσσα είναι το καλύτερο εργαλείο, το πιο πλούσιο, το πιο όμορφο, το πιο λεπτό. Στο μέτρο που δε το χρησιμοποιούμε εμείς φταίμε. Στο μέτρο που υποβιβάζουμε την επικοινωνία μας, στο κατάντημα των δελτίων ειδήσεων, από αδαείς δημοσιογράφους, από αμόρφωτους δημοσιογράφους, φταίμε. Χάνουμε εμείς.
Αλλά βλέπετε γίνεται ένας αγώνας και αυτή η γλώσσα στάθηκε  μετά από τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς εδώ, πεντακόσια χρόνια σκλαβιάς στην Βόρεια Ελλάδα, στην Μικρά Ασία πεντακόσια χρόνια. Το κράτησε το επίπεδο είναι πάρα πολύ χρήσιμη, πολύ σημαντική αλλά φερόμαστε όπως πρέπει σε αυτό το εργαλείο; 
Προχθές με «χαστούκισε» με την παρέμβαση που έκανε ο Ιταλός Πρέσβυς, 
ο οποίος είπε ότι «διδάσκουμε περισσότερο την ελληνική γλώσσα από εσάς» και έκανα ότι δεν άκουσα. Κερδίζουμε ή χάνουμε εμείς;
Ευτυχώς υπάρχει κόσμος ο οποίος καταλαβαίνει πολύ περισσότερα από ότι καταλαβαίνουν καθηγητές θετικών κατευθύνσεων, οι οποίοι πιστεύουν ότι με τη γλώσσα πρέπει να επικοινωνούμε για να δίνουμε εντολές στον υπολογιστή. 
Όταν μιλάμε για πολιτισμό, αν βγάλει κανείς τη γλώσσα δεν υπάρχει.
Γιατί ότι χτίσαμε, λέμε ο Παρθενώνας, αν δεν ήτανε η ελληνική γλώσσα δεν θα υπήρχε.  Καθώς και όλα τα άλλα που προανέφερα, η Αγία Σοφιά και τα ψηφιδωτά μας, τα γλυπτά. Δεν θα υπήρχαν. 
Είναι η ελληνική γλώσσα ένα εργαλείο πάνω στο οποίο τρέχει και περπατάει ο πολιτισμός μας. Αν κανείς δει πόσο μάτωσαν αυτοί οι άνθρωποι πεντακόσια χρόνια για να κρατήσουν αυτό το εργαλείο σε δύσκολες εποχές,  που δεν υπήρχε κράτος, όχι δεν υπήρχε κράτος αλλά ήταν εχθρικό κράτος. Πόσο μάτωσαν για να το κρατήσουν, καταλαβαίνει κανείς γιατί οι ποιητές μας, ο Σολωμός, ο Ελύτης και ο Σεφέρης αναφέρονται συνεχώς στη γλώσσα. «Στις αμμουδιές  του Ομήρου»  λέει ο Ελύτης, για τη γλώσσα.
-Καλημέρα σας κύριε Υπουργέ και σας ευχαριστούμε για την παρουσία σας εδώ, έχω δύο ερωτήσεις. Η μία είναι για τις εξελίξεις ουσιαστικά της συμφωνίας,      η οποία αποτελεί ουσιαστικά το προοίμιο του διαχωρισμού κράτους εκκλησίας. Ήθελα να σας ρωτήσω όλοι γνωρίζουμε, όπως είπατε και εσείς, ότι η θρησκεία είναι ένα εργαλείο ήπιας ισχύος.  Πάνω σε αυτή τη συζήτηση, υπήρχε μία αντίδραση, τουλάχιστον κάποιες επιφυλάξεις οι οποίες εκφράστηκαν από το Πατριαρχείο. Θεωρείται αυτός ο διαχωρισμός, ο πιθανώς διαχωρισμός μπορεί να περιορίσει, να αποδυναμώσει το ρόλο της θρησκείας; Μπορεί να έχει επιπτώσεις στο ρόλο του Πατριαρχείου τη στιγμή που το Πατριαρχείο, για παράδειγμα δέχεται πιέσεις από τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία; 
Η δεύτερη ερώτηση. Θα ήθελα το σχόλιό σας για την υπόθεση του Πατριάρχη για να δώσει την αυτοκεφαλία στην Ουκρανική Ορθόδοξη Εκκλησία , η οποία επίσης έχει προκαλέσει αντιδράσεις από την Ρωσία και αν θεωρείτε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να κάνει κάτι για να προστατεύσει το Πατριαρχείο και την εμβέλεια που εκφράζει ο θεσμός. Σας ευχαριστώ πολύ.
Όπως καταλαβαίνεται αυτό είναι μία ξεχωριστή ομιλία και θα με καλέσετε και άλλη φορά όπως υποψιάζομαι. 
Λοιπόν, σχέσεις κράτους εκκλησίας. Το ανέφερα προχθές στο ραδιόφωνο και κάποιοι έκαναν ειρωνικά σχόλια.  Αλλά επιτρέπουμε στον κάθε αδαή να κάνει σχόλια και όση ένταση μπορεί να προσθέσει από την έλλειψη γνώσης. 
Πρώτος ο οποίος ξεκαθάρισε ποιες είναι οι σχέσεις κράτους εκκλησίας είναι ο ιδρυτής της εκκλησίας, ο Χριστός. Ξέρετε οι Εβραίοι περίμεναν έναν Μεσσία  ο οποίος θα έκανε επανάσταση. Θα έκαναν τα δικά τους, θα κυνηγήσουν τους Ρωμαίους ,κλπ.
Οπότε μια μέρα πήγαν και του λένε: 
-«Κύριε δεν θα πληρώνουμε φόρο στους Ρωμαίους;»
Άμα πεις ότι δεν πρέπει να πληρώνεις φόρους κάνεις επανάσταση, έτσι δεν είναι;  Οπότε ο Χριστός είπε: «Φέρτε μου ένα νόμισμα». Του δίνουνε ένα νόμισμα και τους ρωτάει ποιανού είναι η μορφή πάνω στο νόμισμα; 
Απαντούν του Καίσαρος και απαντάει «Ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ.» Κάνει ξεκαθάρισμα δηλαδή ο Χριστός,  ότι είναι άλλη η δουλειά που έχει το κράτος και άλλη η δουλειά που έχει η εκκλησία. 
Το κράτος έχει τον παρόντα αιώνα. Η εκκλησία έχει τον μέλλοντα  αιώνα. Έτσι το ξεχωρίζει εκείνη την ώρα ο Χριστός, αυτά τα λένε οι θεολόγοι, δεν τα λέω εγώ. 
Ιστορικά έτσι εξελίχθηκε, ιστορικά είχαμε συνάντηση,  αντιθέσεις, συμπλεύσεις πολλά. Άρα όταν λέμε διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας αν ρωτήσετε τα έντεκα εκατομμύριά Έλληνες να σας το διατυπώσουν θα πάρετε έντεκα εκατομμύρια ορισμούς για το τί είναι η σχέση κράτους εκκλησίας και το τί σημαίνει χωρισμός,
 Ο καθένας έχει στο μυαλό του κάτι. Έχει πολύ μεγάλη σημασία να αποτυπώνουμε τι θέλουμε, έγινε  μία προσπάθεια…
 

Φωτογραφίες: